КУЛтура

Фестивалот не се обидува да ја победи планината. Само неколку часа живее во неа. Во целата приказна има еден детаљ што вреди повеќе од класично набројување на спонзори. А1 застана зад првото издание на Galika. Не зад фестивал со 20 години историја, туку зад прво издание. Зад идеја. Зад домашни артисти. Нова генерација што заслужува да биде слушната најсилно!
И градска публика што доброволно се качила на планината само за да танцува.

Не им верувам многу на луѓе што велат дека имаат идеи. Им верувам на луѓе што знаат да забележат. Идеите можеш да ги измислиш. Погледот не. Тој или го имаш, или засекогаш ќе ти бегаат најважните сцени. Можеби затоа отсекогаш сум мислела дека режисерите не се луѓе што снимаат филмови. Туку луѓе што одбиваат да поминат покрај светот пребрзо.

Арт платформата Пионери докажува дека уметноста не е секундарна во животот. Младите уметници чии дела се изложуваат во галеријата, од своја страна докажуваат каков е креативниот потенцијал на наше тло и дека кога се работи за талент нема граници. Го наоѓаат своето место под сонцето, што понекогаш може да биде една скопска мала галерија.

Галичник Филм Фестивал е мал бутик филмски фестивал. За само седум години неговите основачи Јана Пауноска и Марко Црногорски успеале да создадат нешто што денес не е само во редицата фестивали. Има карактер.
Годинава во програмата има филмови од повеќе од 30 земји. Војни. Ментално здравје. Осаменост. Миграции. Климатски промени. Семејства. Човечко секојдневие.
Сѐ што се случува зад прозорците на куќите во селата на падините што ѕиркаат зад големото филмско платно.

Вонземјанството е човечки симптом. Колку луѓе се вонземјани, а не знаат за тоа, вели режисерот Васил Михаил.
Ако човечноста исчезне, тогаш вистинските вонземјани нема да дојдат од вселената – тие ќе бидеме самите ние, вели авторот Игор Кузмановски.

Кети Талевска Бакревска создава фотографија што одбива да биде брза. Одбива да биде совршена. Одбива да му се покорува на човекот. Работи со фотографска техника што се вика лумен принт. Без филтри. Без фотошоп.

IИзложба што нема да ја поминеш за десeт минути. Бара нешто многу незгодно: да размислуваш, да се сомневаш во сопствената меморија.
Што ако најважното нешто што сме го загубиле никогаш нема да знаеме дека било загубено?

Глуварчето е совршена метафора за Илинденските денови, фестивал што истрајува половина век и акумулира носии, игри и песни, спомени и приказни, поворки што формираат заедничко искуство.
Не се работи за најубав, туку за најиздржлив цвет. Издржливоста што е карактеристична за културата и традицијата.

Театарот ретко зборува за сопствените стравови. Полесно му е да зборува за историјата. За политиката. За војните. За туѓите неправди. Многу потешко е да зборува за моментот кога самиот уметник почнува да се плаши. Од системот на вредности. Ни и од сопствениот глас. Токму таму започнува „Повик“.

Во првиот век пред нашата ера горела Александриската библиотека. Денес, повеќе од две илјади години подоцна, една поплава во Скопје нè потсети дека цивилизацијата сè уште се мери со тоа како ги чува своите книги. Една недела по катастрофалното невреме што го уништи „Антолог“, издавачката куќа денес одбележува 27 години постоење. Наместо роденденска прослава, ја води најтешката битка во својата историја.

Во меѓувреме, музичката индустрија се промени повеќе отколку во претходните две децении. MTV одамна е само носталгија. YouTube повеќе не е местото каде што милиони луѓе заедно чекаат премиера на нов спот. TikTok ги скрати песните на триесет секунди, а алгоритмите ја презедоа улогата на музичките уредници.

Најинтерсната независна музика денес не живее во музеј. Живее во сегашно време. Незвисната сцена не функционира според пасоши. Функционира според звукот.

На Велушка Тумба се откриени едни од најголемите неолитски печки досега пронајдени во Европа. Стари се околу осум илјади години. Тука го мелеле житото, го меселе тестото и печеле леб.

Во град што со години живее помеѓу носталгија, статус кво и предвидлива викенд-забава (јас читам досада), „Женски ЗЕМЈОТРЕС“ во Битола донесе нешто што ретко се случува на домашната сцена, а тоа е чувството дека независната култура сѐ уште може да биде жива, љубопитна и современа.

Албертина, Хабсбурзите и еден совршен виенски тост на сонце…

Во време кога многу претстави очајно се трудат да бидат нападно гласни, „Госпоѓица Јулија“ во режија на Иван Јерчиќ избира нешто многу поопасно…прецизност. Во бела просторија со ладно светло, проѕирни столчиња и тишина што постепено станува неподнослива, оваа „Госпоѓица Јулија“ не изгледа како класична театарска претстава.

Во Виена постои една мала туристичка заблуда. Луѓето мислат дека градот треба да се чита хронолошки. Прво империјата. Потоа модерната. Па дури на крајот современоста.

Не сите уметници ги откриваш сам. Некои ти се случуваат пред да знаеш што значи уметност.

Венко Андоновски дојде во Битола со „Александар јава на запад“, но тоа не беше промоција. Тоа беше демонтажа. На илузиите. На навиките. На удобноста во која се сместивме како да ни припаѓа.

Постои еден многу специфичен тип на бендови.
Не се оние што се распаѓаат со кавги, ега и „креативни разлики“.
Овие бендови се тивки. Достоинствени. И најчесто – млади.

Битола, јануари.
Неколку недели по вернисажот.
Изложбата веќе нема што да докажува.

Со години сум била таму на почетокот.
На вернисажите на Буба Мешкова Солак. Пред сѐ како другарка, потоа и како публика.
Сум била кога просторите биле полни, зборовите гласни, а делата штотуку излегуваат меѓу луѓе, малку возбудени, малку ранливи.

Овојпат дојдов на крајот.

Годината е 1955. Македонија допрва се описменува. Живее во општество со висока неписменост и кревка културна инфраструктура, во кое современата уметност нема публика, ниту јазик, ниту простор каде што може да биде разбрана. Аграрна земја, во процес на основна културна еманципација, каде модерноста не доаѓа како тренд, туку како ризик.

И токму тука, во Битола, се формира ВДИСТ.

“Times of Turbulence” беше потсетник дека најубавите концерти не се големи, туку искрени. Костов и Гинтер не свиреа за да воодушеват, туку за една своја лична суштина. А суштината… ретко звучи толку човечки.

Текстот кој ќе го прочитате е за изложба која веќе заврши. Но јас, по некоја чудна логика, секогаш сакам finisage повеќе од vernisage. Понекогаш краевите имаат повеќе смисла од почетоците. Можеби е тоа мојата страна која верува дека во уметноста, како и во љубовта вистината секогаш нè чека после гужвата. Како и да е, ова е мојот начин да ја продолжам изложбата уште малку. Барем за еден здив повеќе.

Поезијата на Радмила е преведена на повеќе европски јазици, а критиката ја препознава како автентичен поетски глас на новата генерација.

Можеби иднината на уметноста нема да биде дигитална, туку човечка.
Напишана не со кодови, туку со линии, здив и рака што мисли.
Со трепет, со двоумење, со она мало несовршенство што го прави совршено.
Верувам дека вистинската уметност не се програмира.
Таа не се споделува со линк, туку со поглед.
И кога ќе замолчиш пред едно дело, тогаш сфаќаш дека иднината можеби веќе дошла…само што зборува поинаку.

Халкбанк му подари на градот Битола пијано – исцртано од артистите Петар Томски – Whazz Djazz и Владимир Дади Ивановски. „Седни ако си кабадаја”пишува на столчето, како покана и провокација.
Потсетник дека културата е најубава кога е јавна, достапна и жива.

Некои претстави не доаѓаат во нашиот живот како големи спектакли со оркестар и завеси што се спуштаат. Некои претстави доаѓаат тивко, со лист хартија, пенкало и едно дете што почнува да запишува: „сладолед, филмот што те тера да плачеш, смеењето на некој што го сакаш“.

Така почнува текстот на Данкан МекМилан – и така почнува и монодрамата Сите најубави нешта.

Битола ја има таа чудна навика да ја испишува својата историја со музика… светски трубачи и кларинетисти, врвни пејачи, безвременски песни, фантастични композитори, меѓу кои и еден кој одлучи да ѝ даде ноти на носталгијата.

Во мала земја на Балканот, каде што рокенролот отсекогаш изгледал како да е увозен деликатес, постои бенд што повеќе од триесет години одбива да се расипе.
Паркети.
Во Македонија, факт е дека има бендови што исчезнаа заедно со каблите од првите проби. Има и такви што никогаш не излегоа од подрумите каде што почнаа. Паркети не се ниту едните, ниту другите.

Во лето преполно со бучава, конфети и „нешто за секого“, концертот на Горјана Стојановска во Офицерскиот дом беше уметничка бура која не се задоволува со затишје. Со програмата „Затишје и бура“ на единствениот концертен Bösendorfer во градот – дар на Трифун Костовски – таа потсети дека класичната музика не тропа со маркетинг, туку останува во тебе долго по последната нота.

Во време на инфлација на естетика и дефицит на контекст, првата самостојна изложба на Константин Солак „Декларација на вредност“, покажа исклучителна свест дека секоја вистинска уметност почнува од сомнежот, а не од сигурноста.

Битола како Pamplona…или како Buñol…или како Agra за време на Holi фестивалот…
А зошто да не?

Понекогаш ти требаат само 90 минути на сцена за да сфатиш колку е збунет светот надвор од неа. И колку добро е кога некој одбива да режира, на начин за да биде сакан.

Тело што не се синхронизира.
Сцена што не се води.
„Identities: Awakening“ на Рисима Рисимкин не е кореографија, туку прекин. Во логика. Во форма. Во навика да бараш значење.

За концертот на Влатко не може да се прави рецензија. Да се кажува репертоар, звук, сала, гости, публика…вакво било онакво.

Во една некогашна нормална држава тој беше меѓу петте најдобри гитаристи на светот.

Hooverphonic не дојдоа да нè забавуваат – тие влегоа како состојба на свест. Како звук што веќе си го чул. Како тишина што те чита.

Додека многу градови се обидуваат да изградат културен идентитет преку настани и брендови, Битола го има својот одамна – само не бил ставен на плоча.

ЗЕМЈОТРЕС не е фестивал, тоа е една многу долга, а и многу гласна егзистенцијална криза за сите што мислат дека независната сцена е романтика без болка. Скопје знае – ова не е уште еден фестивал што сака да биде нешто што не е.

Ако некому успева на сцена, да те смрзне од виртуозност и да те растопи од емоции, со некоја топла аура која неретко се шири меѓу оркестарот и се прелева на публиката создавајќи целина од незаборавни концерти, тоа е сигурно нашиот Џијан Емин.

„Радиото не е мртво. Само го оставивме на тивко.“ Во време кога фреквенциите се сведени на позадинска бучава, Стереолаб се појавува како нужност.

Во град што постојано се менува, постојат места што не мораат да се адаптираат – затоа што тие се стандарди. Минус Еден ја создаде својата публика, својата сцена, својата приказна. Десет години подоцна, не прашува дали си подготвен. Затоа што Минус Еден не е за секого. И никогаш нема да биде. Затоа што вистинската сцена не се создава за масите – туку за оние што знаат.

Една од највпечатливите димензии на книгата е истражувањето на македонската музичка сцена како интегрален дел од глобалната културна карта. Георгиевски вешто ги спојува локалните музички корени со светските текови, претставувајќи ја македонската музика како мост меѓу традицијата и модерноста.

ХОTEL не е сцена. Не е ни некој нов жанр. Не е ниту само платформа. XOTEL е нешто што не можеш да го сместиш во една дефиниција, но можеш да го почувствуваш. Тоа е место каде што звукот не завршува, туку се претвора во нешто друго – во ехо, во сенка, во филм што никогаш не е снимен, но сите што биле таму го имаат видено.

Некои албуми ве тераат да бирате: носталгија или заборав? Крстена вода на Крсте Роџевски не ви дава избор – ве враќа назад, но и ве остава таму каде што сте. Ова е музика што се чувствува како долго писмо без адреса, како шепот од некое друго време што одекнува во сегашноста.